Een Loflied op de Vriendschap – Jan de Roek Revisited

1.

Het moet ongeveer vijfentwintig jaar geleden zijn, dat Jan de Roek bezig was de laatste hand te leggen aan zijn lange gedicht Jeunesse Do­rée, dat de bekro­ning van zijn jeugdwerk had moe­ten worden. In de jaren 69-71 circuleerden in de vriendenkring van de dichter meerdere, vaak van elkaar afwijkende typo­scripten van het gedicht (1).  Maar in I971 kwam Jan de Roek bij een ver­keersongeval om het leven. En kreeg men de indruk dat zijn Jeunesse Dorée mèt hem ge­stor­ven was.

Ongeveer een jaar voor zijn dood  – heel juist her­inner ik het mij niet meer – ont­moette ik Jan de Roek in het café van de Brusselse studen­ten, bij Margot.  We spraken over poëzie in het algemeen en ik stelde hem vragen over zijn poë­zie in het bijzonder.  Met name vroeg ik hem wanneer hij nou ein­delijk eens in boekvorm ging publiceren. Hij wachtte een o­gen­blik en antwoord­de toen met zijn typische glimlach dat wij wat hem betrof zijn werk postuum mochten uitgeven.

Toen hij dood was hebben enkele van zijn vrienden dat geprobeerd.  Eerst zou het Verza­meld Werk door Johan Sonneville uitgegeven worden.  Alles was reeds in kannen en kruiken, het ministerie had hem de nodige subsidies uitge­keerd.  Maar toen besloot Sonneville met de ene helft van het geld een Hongaar­se dichter uit te geven en de an­dere helft op te zui­pen.  Alle vlees is als gras, zal hij wellicht gedacht hebben.

Uiteindelijk werd dan toch de Antwerpse uitgever Robert Llowet de Wo­trenge van de Pink Editions & Productions bereid gevonden het werk van de Roek uit te geven.  In mei 1980 ver­schenen de twee mooie, in grijs linnen gebon­den banden, éen met de poë­zie, éen met de essays.  Jammer genoeg werd er to­taal niets ge­daan om enige rucht­baarheid aan de publi­catie te geven.  Resul­taat : één enke­le recen­sie, van Nicole Ver­schoore in Het Laatste Nieuws.  En daarenboven werd een zeer groot deel van de opla­ge nooit ingebonden, zodat in feite slechts een heel klein aantal exemplaren werkelijk verspreid werd.  Het resultaat is dat Jan de Roek binnen de kortste keren vergeten werd, alsof hij nooit had be­staan, als­of hij geschrapt werd uit de Nederlandse letteren.

“Wie houdt mijn nagedachtenis in ere ?
Een roos tussen de neushoorns,
een verschrikte vogel tussen edelvrouwen
en hun valkeniers ?
Wie legt er straks mijn kwelrijmen uit,
mijn halve woorden, mijn gestamel, straks,
aan het schijnheilig water, het verwaten staal,
het schaamteloos glas ?”
(VG, p. 30) (2)

zo vraagt hij zichzelf in Jeunesse Dorée af, en alsof hij zelf het ant­woord reeds weet :

“Niemand luistert.

Niemand luistert.
Niemand kent mij nog.”
(p. 41)

000

Jeunesse Dorée – waarover ik het in dit opstel bijna uitsluitend zal hebben – is een collagegedicht in die zin, dat ongeveer de hele vroegere poë­zie van de dichter er in een ge­condenseerde vorm in verwerkt werd. Eigen­lijk heeft de Roek drie dichtbundels geschreven: Voelen uit het einde van de ja­ren 5O, De Onhan­dige Gedichten uit I960, waarvoor hij in dat­zelfde jaar de poëzieprijs van de pro­vincie Antwerpen kreeg, en Jeu­nesse Dorée.  Van deze drie bundels be­staan telkens verschillende versies (3), zodat men zich met recht mag afvragen of de versie die in de Verza­melde Gedichten werd opgenomen en die alleszins de laat­ste is, ook als definitief bedoeld was.

Jan de Roek wou duidelijk nog niet in boekvorm uitgeven. Als hij het had ge­wild had hij dat al jaren kunnen doen.  Die onwil moet dus wel sa­menhangen met zijn opvattingen over poë­zie.  M.i. ligt aan die houding het Mallarméaanse concept van het Grand Oeuvre ten grond­slag, het Werk dat per definitie nooit af is, dat steeds een Work in progress blijft.  Een Opus Finitum is vanuit dat stand­punt een contradictio in terminis.   Zelfs de dood maakt een werk niet af, want andere tijdperken en andere lezers kunnen een bestaande tekst totaal ver­nieu­wen.

Een kwart eeuw later is Jeunesse Dorée nog steeds even leesbaar.  Meer zelfs, zowel door zijn thematiek als door zijn heterogeniteit wat de stijlmid­delen betreft, is het gedicht nu moderner dan ooit, al was het maar omdat een post-moderne lectuur ervan a.h.w. voor de hand ligt. En dat buiten alle mode­cenakels om, want de tekst is tenslotte inderdaad vijfentwintig jaar oud.

Blz.: 1 2 3 4